Venetiëcommissie - Poolse president mag eed TK-rechters niet weigeren of vertragen

De Venetiëcommissie van de Raad van Europa adviseert dat president Karol Nawrocki van Polen de eed van de door de Sejm gekozen rechters van het Grondwettelijk Hof (TK) onverwijld moet afnemen. Hij mag daarbij de onderliggende selectieprocedure niet zelf toetsen. Dat de eed voor de president wordt afgelegd, geeft hem volgens de commissie geen bevoegdheid om de rechterskeuze zelf te beoordelen. De opinie werd op 9 oktober aangenomen en dinsdag gepubliceerd. De Venetiëcommissie, voluit de Europese Commissie voor Democratie door Recht, bestaat uit onafhankelijke rechtsgeleerden. Zij adviseren regeringen en parlementen van de Raad van Europa over grondwettelijke vraagstukken. Haar opinies zijn niet bindend. Ze wegen wel zwaar mee in Europese discussies over de rechtsstaat. De commissie adviseert vaker over spanningen tussen rechters en politiek in lidstaten, van de onafhankelijkheid van rechters tot de organisatie van verkiezingen.

Weigert of vertraagt de president de eedaflegging alsnog, dan staat de Venetiëcommissie toe dat een TK-rechter wordt beëdigd zonder dat de president daarbij fysiek aanwezig is. Wel moeten de wezenlijke onderdelen van de procedure dan gewaarborgd en gedocumenteerd blijven. Volgens de commissie heeft de president geen vetorecht over een rechterskeuze die uitsluitend aan het parlement toekomt. Het Grondwettelijk Hof toetst in Polen de grondwettigheid van wetten. Het kan wetgeving van de Sejm, het lagerhuis van het Poolse parlement, ongeldig verklaren. Juist omdat het Hof wetten van de regerende meerderheid kan blokkeren, ligt de samenstelling ervan al langer onder een politiek vergrootglas.

Het conflict speelt al sinds het voorjaar. Vier door de Sejm in maart gekozen TK-rechters legden in april hun eed af in de Sejm, zonder dat Nawrocki daarbij aanwezig was. Het presidentiële kabinet beschouwde die eedaflegging als ongeldig. Het hield vast aan het standpunt dat alleen de president de eed persoonlijk kan afnemen. De zaak werd vervolgens voorgelegd aan het Grondwettelijk Hof zelf. Daarmee ligt het geschil over die eedaflegging zonder de president in feite bij het Hof. De samenstelling van dat Hof is zelf omstreden.

Ook rechter Maciej Berek, begin september door de Sejm gekozen, is nog altijd niet beëdigd. Het presidentiële kabinet had eerder documentatie geëist waarmee Berek moet aantonen dat hij aan de formele vereisten voor het ambt voldoet. Die kwestie bleef onopgelost toen de Venetiëcommissie haar opinie publiceerde. Voor een benoeming bij het Hof gelden wettelijke eisen aan opleiding en ervaring. Over de vraag of Berek daaraan voldoet, zijn de president en de Sejm het dus nog altijd niet eens.

De Venetiëcommissie bracht haar opinie uit op verzoek van de Monitoringcommissie van de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa (PACE). Die commissie toeziet op de naleving van verplichtingen door lidstaten. PACE vroeg de Venetiëcommissie zich uit te spreken over het aanhoudende conflict rond de beëdiging van rechters van het Grondwettelijk Hof. Zo’n verzoek van PACE komt doorgaans pas nadat een geschil binnen een lidstaat zelf vastloopt. Hoe de president en zijn kabinet formeel op de opinie reageren, is nog niet bekend. Ook is onduidelijk of en wanneer Berek alsnog wordt beëdigd, en of het Grondwettelijk Hof nog uitspraak doet over de eedaflegging van april.